Qu'èi lejut que i a quauques setmanas un deus prumèrs romans ("conte filosofic" segon l'autor) de Robèrt Lafònt, un de'us qui estón reeditats, dens la colleccion "A Tots", en ua tèra de cubèrta blua: "Tè tu tè ieu". Quin Lafònt e sap serví's deus sons talents de contaire entà'ns gahar dens lo raconte a las prumèras linhas, envescar-ns'i, e fin finala obligà'ns a'u seguir dinc a la fin!

Qu'ei lo raconte per un lingüista de l'Universitat de Montpelhièr -quauqu'un qui's sembla, lhèu, a l'autor?- d'uas vacanças passadas au Grau, e tot que i ei, la horrèra vienuda de França deu nòrd, d'Alemanha e d'alhors, lo campatge dab los vesins de tenda o de caravana e l'espèra entà passar a la docha la pelada, las discotècas, l'amor... Que m'a brombat de las meas vacanças d'antan, de quan lo pair, CRS, animava l'estiu un CLJ (Centre de lesers entaus joens) a Hòssagòrt. Dab lo temps, qu'avoi enveja de vacanças mei luenhècas e mei culturaus, mes aqueras setmanas de bòrd de mar on arren ne hè compte sonque estene's suu sable e vàder morets, har a la petanca, e dançar... que son pausas agradivas deu charmatòri secret de l'arren•har complet.

Lo roman aqueste que compta "l'extraordinària aventura" viscuda per dus òmis qui possedeishen ua dròga capabla de penetrar dens la consciéncia autrei. Qu'ei deus libes qui'vs poderetz har seguir tà la pelada e léger en v'avisant que non s'i empeguen pas tròp de grans de sable, com un gran roman policièr o de sciéncia-ficcion. Dab ua resèrva totun: las justificacions teoricas de l'enterpresa, basadas d'un costat sus la lingüistica e los recèrcs deu noste lingüista, de l'aute sus la psicanalisi qui ei la partida deu son companh d'aventura, que son complicadas, de mau seguir, lhèu fantasiosas? (que m'ac demandi) e subertot qu'apesanteishen lo raconte, tan brivent la rèsta deu temps. Que son de dòu har, aqueras intrusions "intellectualistas" qui ns'empachan de léger "Tè tu tè ieu" d'ua alet.

Exceptat aquò, l'òbra qu'a totas las caracteristicas d'ua literatura "populara", au sens mei noble deu tèrmi, dab ua lenga simpla mes natra au servici d'ua intriga plan demiada.

Que guardarèi en cap un personatge de "Tè tu tè ieu", qu'ei la misteriosa "filha de Singapor" -un magazin de lilòis exotics- qui envesca los passatjants per la soa sola preséncia. Qu'ei a l'arrèrplan de tot, e com tiravi de cap tà la fin que cranhí que l'autor e l'avosse desbrombada, e clavèsse lo libe shens la nse hicar un darrèr còp davant los uelhs. Mes Lafònt ne ns'anava pas quitar atau, shens la har tornar, a la bèra fin, entà'ns díser: "Siáu degun, la filha de Singapor, que lèu partirà d'aicí, e qu'un autre estiu serà sus una autra plaja." Be l'i seguirem dab plaser, com la seguí, probable, lo narrator...

Dens "Macbeth", Shakespeare que balha la definicion seguenta de la vita: "A tale of sound and fury, told by an idiot, signifying nothing".

Qu'aví tostemps avut pensat que'ns prepausava ua vision de la vita pessimista, qui m'interessava per la capacitat soa a alimentar lo men petit tremit existenciau. Aqueste matin, en i assomant, que'm soi avisat que n'ei pas la sola significacion qui'n poscam tirar. Mei, que soi a'm demandar se la mea interpretacion n'èra pas faussa.

Nosautes, èstes umans, que cercam pertot sens, e qu'ac hèm plan solide a prepaus de la vita nosta. Qu'avem tendéncia a estar convençuts de que la vita a un sens. Mes se çò qui'ns ditz Shakespeare, n'èra pas, tot simplament, qu'a mensh de créder (çò qui s'apèra créder) en Diu, aquera succession d'eveniments (que parli de'us suus quaus n'avem pas, o pas podut aver, presa) n'a pas NAT sens e qu'ei illusiu de voler a tota fòrça balhà'u-ne un?

E aquera vision n'ei pas negativa, per'mor que'ns da lo parat de pensar que quan la vita e vien de balhà'ns un cohatàs, quan pensam que "tot qu'ei perdut", que pòt tostemps aparir -shens qu'ajam hèit qué que sia entad aquò- quauquarren de positiu au delà qui'ns va arrecavilhar e hà'ns mei hòrts lhèu qui non èram. Invèrsament, la saviesa que'ns comanda tanben, solide, de ne pas jamei desbrombar que l'Arròca tarpeienca ei pròcha deu Capitòli.

Los prepaus deu papa Benadet XVIau tienuts a Ratisbona lo 12 de seteme 2006 qu'auràn avut bahida, suu long tèrmi, consequéncias mei positivas que negativas. En delà de la polemica, aquera conferéncia que provoquè ua presa de consciéncia sus la natura de las responsabilitats portadas peus crestians com peus musulmans en Occident.

Las referéncias au jihad e a la violéncia de l'islam dens l'expausat deu papa que butèn los musulmans, ja que s'agisse d'ua citacion de l'emperaire bizantin Manèu IIau Paleològue. Que's conceu donc que calha aubrir lo debat suus fondaments teologics respectius e li substrat comun de las duas religions. Le crida deus sapients musulmans capvath lo monde autorn de la "paraula comuna" qu'anava en aqueth sens : las nostas tradicions qu'an lo medish Diu qui ns'apèra a respectar la dignitat e la libertat umanas.

En un monde qui travèrsa ua crisi economica shens precedent, on la politica, la finança, lo rapòrt à l'human e a l'environament que mancan de consciéncia e d'etica, ne s'ageish pas de crear ua navèra aliança de las religions contra l'ordi "secularizat" o "imorau, mes meilèu d'aportar ua contribucion constructiva aus debats afin que las logicas economicas o guerrièras ne destrusescan pas çò qui demora d'umanitat aus èstes umans.

Lo noste dialògue constructiu sus las valors e las tòcas comunas qu'ei plan mei de compte har et imperatiu que las nostas rivalitats suu nombre de fidèus, lo proselitisme e la competicion estèrla a prepaus de la detencion exclusiva de la Vertat. Los esperits dogmatics qui, dens las duas religions, e s'acaparan la vertat, que tribalhan fin finala contra los interèsts de la lor religion respectiva. Quauqu'un, qui que sia, qui afirma d'aver sol la vertat e que "la mensonja, qu'ei los autes"... qu'ei dejà dens l'error. Lo noste dialògue que deu lutar contra les temptacions dogmaticas en s'emparant sus un dialògue pregond, critic e tostemps respectuós. Un dialògue dont lo seriós e ns 'impause l'umilitat.

Que cau entamenar un dialògue sus las civilizacions. La paur au present que'ns hè a bèths còps léger lo passat dab ua vision influenciada: lo pape qu'avè afirmat de manièra estonanta que las arradics d'Euròpa èran grègas e crestianas, com s'avè volut conjurat la miaça presenta deu fèit musulman en Euròpa. La soa lectura qu'ei reductora e que cau tornar taus fèits passats e tà l'istòria de las ideas.

Que vedem alavetz qu'aquera oposicion enter l'islam e l'Occident ei ua mèrra projeccion, quasi un instrument ideologic, destinat a crear entitats qui opausan o qui inventan a dialogar. E que i a hèra d'islam en Occident e hèra d'Occident en islam, e qu'ei important que s'encete ua reflexion intèrna e ritica: qu'Occident e Euròpa aubrescan iun debat de l'interior com ac deven har islam e musulmans afin de's reconciliar dab la diversitat e la pluralitat deu lor passat respectiu.

Aqueste dever de memòria qu'ei imperatiu entà la consciéncia collectiva qui vòu evitar las polarizacions emocionaus e considerar com se deu la pluralitat intellectuau e filosofica qui la constitueish. Que ns'apercebem alavetz que lo debat sus la rason e la fe, e las vertats de la racionalitat, ei estat present dens totas las civilizacions, e que n'ei pas nada especificitat grèga o crestiana, ni tanpòc ua prerogativa de las Lutz.

Los prepaus deu papa a Ratisbona qu'aubrín donc dralhas qui cau explorar e espleitar e espleitar-las positivament, afin de construsir ponts e de ns'engatjar amassa dens la contribucion comuna a las questions sociaus, culturaus e economicas de l'òra d'ara.

Dab aqueste esperit que participarèi ad aqueths debats los 4, 5 e 6 de noveme a Roma, e a l'enctontre dab lo papa, previst lo §. Que s'ageish de har cap a las nostas responsabilitats respectivas e partatjadas, e de ns'engatjar amassa a har lo noste univèrs mei juste dens lo respècte de las credéncias e de las libertats. Que caerà donc parlar tanben de la libertat de consciéncia, deus lòcs de pregària, de l'"argument de la reciprocitat": que cau totas las questions que sian possiblas dens ua atmosfèra de hidança e de respècte.

Qu'impòrta que cadun e s'assédia a la taula dab l'humilitat qui consisteish a non pas pensar qu'ei sol a aver la vertat.


Tariq Ramadan

En publicant ací un article de William Montgomery (1), un ancian ambassador deus Estats-Units a Belgrad, que volerí har pensar a l’incoeréncia de la politica occidentau dens los Balcans :
- D’un costat, que ns’afirman que ne’s pòden pas obligar los albanés (deu Kosovo) a víver dab los sèrbes (de Serbia), puishque n’ac vòlen pas. Qu’ei exactament çò qui disó lo President de la Republica francesa Nicolas Sarkozy.
- De l’aute, que’s barreja un hèish de moneda entà mantiéner en subervita artificiau permanenta un Estat, la Republica de Bòsnia e Hercegovina, qui n’ei pas enqüèra arribat a foncionar de manièra normau mei de dotze ans arron los acòrds de Dayton (1995) qui’u creavan.
- Entad aquò, que’s barrejan miliards de dollars e que s’interditz aus sèrbes de Bòsnia çò d’autrejat aus albanés deu Kosovo : lo dret d’aver un Estat pròpi, e tanben de’s restacar a la Serbia o au mensh d’ahortir ligams tostemps mei estrets dab era.
- De quin costat que s’obsèrve la situacion, lo gran e sol perdedor d’aquera politica qu’ei lo pòble sèrbe e n’ei pas estonable que’s vire de cap tà la Russia e lhèu doman tà la China, quan la soa plaça e deveré estar en Euròpa. La politica occidentau dens los Balcans que hè lo jòc deu despòta deu Cremlin e de la dreta ultranacionalista sèrba.



DÈTZ VERTATS DESAGRADIVAS SUS LA BÒSNIA


Entà tots los qui an viatjat per la Bòsnia immediatament après los acòrds de patz de Dayton, los cambiaments qui’s veden a l’òra d’ara que son impressionants. Sarajevo qu’a recuperat a plaser hèra deu son charme d’autes còps, e un sarròt de cicatriças de la guèrra que son estadas esfaçadas o eliminadas. Milierats de maisons capvath lo país que son estadas hèitas de nau, la libertat de movement qu’ei ua realitat de la vita vitanta e un hòrt gran nombre de refugiats qu’a avut lo dret de tornar tà casa lor. N’ei pas estonable se son tant impressionats lo monde qui an coneishut los maishants dias de non i a guaire. Mei qu’aquò, de que n’i a que defenden activament l’idea deu « modèl bosniac » entà l’Iraq o lo Kosovo.

Malurosament, per tan reaus e importants que sian los cambiaments positius dont vienem de parlar (e hèra d’autes tanben), la Bòsnia que se’n manca hèra que sia un país en bona santat e com los autes. En realitat, qu’ei la comunitat internacionau lo factor essenciau qui hè possibla la subisténcia economica deu país e l’empacha de tornar har la capihona tà dens lo conflicte e lhèu la violéncia.

1) La caracteristica dominanta d’un país com la Bòsnia qu’ei l’importància deu factor etnic. Cadun deus tres grops etnics màgers qu’ei hèra estacat a las presas de posicion – e aus prejutjats – qui avè durant la guèrra. Ja que’us s’aje dissuadits/descoratjats/desahidats/empachats d’utilizar la violéncia, que continuan d’amuishar las lors diferéncias de punts de vista cada còp qui se’n presenta l’escadença. Aquò qu’ei la rason mei importanta se uei lo dia la Bòsnia ne fonciona pas. Au gusmeth de las dotze annadas passadas aquera animositat, o en tot cas menshidança entaus autes grops etnics qu’a pòc diminuat, e lhèu briga. N’ei pas briga susprenent se tienem en compte lo caractèr brutau de la guèrra de Bòsnia e lo fèit que los qui cometón la netejada etnica e autes crimis de guèrra e son vesins o coneishuts qui viven enqüèra librament en Bòsnia. Lo qui dobtaré d’aquò que deveré dar ua uelhada au nombre de maridatges mixtes (interetnics) : abans la guèrra qu’èra hèra haut, que crei qu’adara e sia quasi nul.

2) La tòca deus acòrds de patz de Dayton qu’èra de hicar un tèrmi a annadas de guèrra sagnosa en Bòsnia. Sus aqueth cantèr, l’escaduda qu’ei estada perfèita, mes que s’ei pagada hèra car : los acòrds abastats qu’èran ua mesclanha d’idealisme, de tòcas divèrsas e opausadas e de concessions a cadun deus tres grops etnics. Que s’ei institucionalizat un ensemble complèxe d’entitats, de cantons dab un poder centrau feble, tres parlaments e tres prumèrs ministres. Cadun deus tres grops etnics qu’aplica ric per ric las clausas deus acòrds de Dayton qui van dens lo sens de las soas tòcas en bèth cercar shens discontinuar a arroeinar las autas. L’accent hicat peus acòrds de Dayton suu factor etnic a prepaus de quina question que sia qu’amuisha que lo factor etnic deu país e demora tostemps un problèma entau país, e la complicitat de la soa estructura qu’ei en Bòsnia un deus màgers empachs au progrès.

3) Lo feblèr deu poder de l’Union europèa e l’utilizacion de las parts d’aquestas de promessas de ligams mei estrets e fin finala d’ua adesion n’an pas avut la fòrça de miar las parts en preséncia a acordà’s sus la question qui l’U.E. estima fondamentaus, com la refòrma de la polícia. Las rasons d’aquò que son d’ua part l’importància dada a las leiautats etnicas e la manca de tot encastre temporau en vistas de l’adesion a l’U.E. d’auta part. En medish temps, qu’a passat dias a lo temps quan los Estats-Units e podèn per la fòrça deu lor voler constrénher totas las parts a har concessions.

4) L’expression « bosnian » qu’estó en prumèras, dens la fasa iniciau de la guèrra, emplegada entà nomar los nombrós bosniacs de tota soca etnica qui volèn tribalhar amassa a har que lo navèth Estat independent e foncionèsse. Un deus mei tristes comentaris qui’s posca har sus la situacion actuau qu’ei qu’aqueth tèrmi e representa simplament, a l’òra d’ara, la faiçon politicament corrècta de designar los musulmans e bosniacs, e arren mei.

5) Ja que, capvath la Bòsnia, la politica de tornar los bens immobiliaris aus lors proprietaris legitimes aja avut un succès excepcionau, qu’an autrejat tròp d’importància ad aqueste. Un nombre subergran deus bens tornats que’s venen hèra viste, que’s bescàmbian e a còps sabuts que’s tornan abitar, e enqüèra, s’aquò arriba briga.

6) La libertat de religion qu’ei un deus drets de l’òmi mei importants e lo qui los americans mei e presan. En Bòsnia, totun, aquesta libertat que s’exprimeish o que s’emplega a causa sabuda en vistas de provocar los autes grops etnics, o atau qu’ac senteishen. Que sia vertat o non, lo resultat extrème qu’ei que l’expression publica de las credéncias religiosas en Bòsnia e contribueish a alargar lo varat enter los grops etnics, quan lo caleré estretir.

7) Lo montant de l’ajuda financèra internacionau a la Bòsnia per las dotze annadas passadas, quan serà en excludint los aspèctes militars, qu’ei de quauques miliards de dollars. Que caleré adara un estudi detalhat entà saber t’on exactament a passat tot aquera moneda, e que sospièiti que los resultats que los resultats e descobrirén mei o mensh açò : ua gran part, per exemple, qu’a servit a pagar las despensas d’actors com la polícia internacionau, lo personau deu burèu deu haut Representant, las diferentas ONG-s e conselhèrs de tot ordi. Las despensas administrativas entà l’aplicacion deus diferents programas que son estadas tanben un pòst de despensas de compte har. Las ONG-s estats-unianas qui aplican los programas deus E.U. en Bòsnia, per exemple, que cruban entà tot tribalh ua taxa administrativa qui pòt anar d’un 10 a un 20 %. Las infrastructuras que demoran un problème enòrme, qui demora de resòlver la màger part deu temps. Dotze ans après Dayton, lo hialat rotèr qu’ei en un estat catastrofic. Que’s pòt anar dinc a díser que i a plan pòc de causas qui amuishen t’on son concrètament anadas totas aqueras ressorças.

8) Los musulmans bosniacs (o los bosnians) que desiran tostemps un Estat centralizat hòrt. Eths que veden la Bòsnia com un ensemble, exactament com los sèrbes e vedèn la Iogoslavia : que s’identifican dab la totalitat soa. Los dus autes grops etnics n’an pas aquera vision de las causas. Qu’ei en partida la consequéncia deu fèit que los bosnians e fòrman lo grop etnic mei important e per’mor d’aquò, au mensh en teoria, lo mei potent. Tots los sèrbes de Bòsnia que considèran que viven en Republika Srpska e que hèn tot çò qui pòden entà conservar o alargar l’autonomia d’aquera entitat. Tà qu’a çò deus croats, que demoran hèra estacats aus lors passapòrts croats e non hèn que çò qui cau har entà guardar intactes los drets identics a’us deus dus autes grops qui obtienón a Dayton (en despieit que sian lo mensh nombrós deus tres). Aqueths tres punts de vista que son mutuaument incompatibles e qu’explican que lo sistèm e sia adara blocat e perqué continuarà de n’estar dens l’aviéner pròche.

9) A l’excepcion de la Russia, los membres de compde har de la comunitat internacionau qu’an simpatia entà la posicion deus bosnians de que cau la Bòsnia que foncione, prumèr que tot per’mor qu’ei çò de mei eficaç e en acòrd dab las lors practicas nacionaus. En d’autes tèrmis, ne’us agradan pas lo grad d’autonomia concedit a cada entitat, lo feblèr deu poder centrau e lo dret de veto qui los acòrds de Dayton an balhat a cada grop etnic. Aquò qu’explica perqué los diferents Hauts Representants an exercit tanda de pression sus totas las parts en preséncia entà que balhèssen « librament » mei de poder a l’Estat centrau au detriment de las entitats e perqué an utilizat las lors prerogativas dinc a l’extrèm limit de la legalitat entà har lo sistèma mei foncionau. La crisi actuau qui includeish las decisions deu Haut Representant que provien precisament d’aqueras dadas fondamentaus.

10) Fin finala, la mei actuau e mei critica de totas las vertats desagradivas : los factors qui an celat e creat la crisi potenciaument mei grèu de la Bòsnia. D’aquestes, que cau mentàver l’influéncia de la situacion au Kosovo ; la pujada deu sentiment nacionalista en Serbia ; lo ròtle hèra actiu jogat per la Russia dens lo sostien aus interès sèrbes au sens mei larg (los russes que pòden, per exemple, lhevar problèmas suu cantèr deu renovelament annau deu mandat de l’EUFOR a l’O.N.U. lo mes qui vien) ; las frustracions de totas las parts en preséncia en Bòsnia a prepaus de las annadas de governament de la comunitat internacionau e l’interès a mei anar mei feble de la comunitat internacionau entà la Bòsnia. Au ras d’aquò, tots los partits politics importants que’s renden compte que l’implicacion de la comunitat internacionau diminua e que continuarà de diminuar. Aquò que’us encoratja a har declaracions e a enterpréner accions qui n’aurén pas ahazardit quaques annadas endarrèr. En d’autes tèrmis, las fòrças qui dotze ans de temps an mantienut la Bòsnia dens l’estabilitat que son e que seràn mei feblas, mentre qui los factors de desestabilizacion e creishen en fòrça. Qu’ei ua maishanta conjoncion.

(1) publicat en sèrbocroat dens lo jornau sèrbe Danas.