En la lenga escriuta deu microcòsme occitanista de Gasconha, e especiaument de Bearn, que i a mòdas mei o mens passadissas. Atau que n’ei de l’òrre quitament(qui Alibèrt ne cita pas, qu’ac cau mentàver), jamei emplegat abans la fin de las annadas 1990 e totun, estranhament e escandalosament consacrat peu diccionari de Per Noste, e de la locucion conjontiva quitament se. Atau que n’ei de mantun(s), -ua(s), determinant indefinit qui existeish (ja que ne s’emplegue pas guaire mei en la lenga parlada deus locutors natius), mes dont l’emplec ei limitat. Au lòc de’s demandar : « Vam, quin disen, o quin disèn non i guaire, entà rénder la medisha idea que lo francés “plusieurs” ? Quin disen, o quin disèn, dab la medisha nuança semantica que lo francés “même” ? », e de har enquèstas sistematicas dens los tèxtes escriuts e oraus, tot l’occitanisme gascon, dab la manca d’ambicion qui’u caracteriza, e davantejat –çò qui ei enqüèra mei grèu– peus lexicografes, que causí la simplificacion abusiva (mantun), o la mèrra invencion lingüistica (quitament ne’s deu pas emplegar hòra de las frasas negativas :Ne l’èi pas quitament espiat ; en Bearn que disem meilèu :Ne l’èi pas solament espiat).

Ua mòda recenta de la lenga escriuta deu microcòsme que consisteish a promòver uns, uas com determinant indefinit, enqüèra que non sia tostemps clar se s’ageish d’un article indefinit o d’un sinonime de mantun.

Totun, se uns, uas ei de fèit un determinant, ne’s deu pas emplegar a tot pip-pap, mes en coneishent plan en quinas circonstàncias e’u cau emplegar. Que n’ei parièr entà de, emplegat com determinant indefinit (1). Uei que’vs vau parlar d’aqueste (“ce dernier”), e tà un aute còp que vederam las règlas d’emplec de uns, uas.

En principi, qu’ac sabem, ne i a pas en gascon nat article indefinit plurau, e atau, en hicant au plurau un dalhèr, qu’avem simplament dalhèrs : « Un còp, dalhèrs que vin [vedón] un renard entrar dens ua parguia. » (Vastin Lespy)

« Pintaires qu’entrèn lavetz. » (Miquèu de Camelat)

Totun, se lo nom ei precedit d’un adjectiu, que’s pòt har davantejar per de : ua beròja flor, de beròjas flors :

« Mancava jamès de los i portar de bèths presents. » (Joan Francés Bladèr)

Aqueth emplec qu’ei frequent shens jamei estar obligatòri. Que’s pòt donc díser beròjas mainadas o de beròjas mainadas, o autanplan, mainadas beròjas, o enqüèra, en emplegant la construccion partitiva de l’adjectiu, mainadas de las beròjas.

Aqueth punt que’s tròba sus totas las gramaticas. Ne son pas autant coneguts los autes dus emplecs de de determinant davant un nom. Prumèr, de que s’emplega entà substantivar un adjectiu :

« Qu’ètz tots de trufandèrs e de gormands. » (Jan Hustaish)

En efèit, que’s ditz cançons trufandèras, mainatges gormands : trufandèr e gormand que son adjectius. Mes los adjectius que’s pòden substantivar, e entà indicar que son substantivats, qu’emplegam de com article indefinit plurau : de trufandèrs, de gormands.

Atau, que diseram : Que son de pècs, o enqüèra, Que nse pren per de pècs. De segur, se i a dejà ua preposicion de dens la frasa, ne hicaram pas en suberpés un de determinant : Aquera pensada qu’ei de pècs.

Qu’emplegam tanben de quan un nom pròpi ei emplegat com nom comun, au plurau :

« … mes be seré drin afrontà’us / de’us díser que son de Mistraus ? » (Miquèu de Camelat)

Aqueths estudiants de l’escòla de las Bèras Arts ne seràn pas tots de Rembrandts o d’Andys Warhols.

Aqueste exemple que nse bromba qu’en generau, los noms pròpis e las siglas emplegats au plurau que prenen ua –s finau : los Labòrdas, dus CD’s.

De que s’emplega tanben dab quauques noms compausats complèxes :

« Mas gents son d’arrens-que-valhas. » (Joan Francés Bladèr)

Tà fenir, dens un darrèr emplec, dedeterminant que sembla de davantejar empronts a d’autas lengas non enqüèra aclimatats a la lenga nosta, quan son emplegats au plurau :

« Que son donc aquò de citoyens conscients e organizats. » (Pòl Sabatèr)

Totun, aqueste darrèr punt que’u caleré assolidar dab d’autes exemples. De segur, en gascon corrècte que cau díser, shens de : Que son donc aquò ciutadans conscients e organizats.

Tà un aute còp, que vs’explicarèi l’emplec de uns, uas.

(1) Los qui ajan besonh d'ua repassada gramaticau que's pòden referir a l'illustracion.

Qu’èi prometut sus Facebook de denonciar l’iperpurisme occitanista. En realitat que i a mantua causa a denonciar : de l’un costat l’iperpurisme, de l’aute un neogascon light promovut e difusat per quauques associacions, en especiau Per Noste.

Quan lo pronom relatiu francés “que” ei que, com l’enonciatiu e la conjoncion de subordinacion, qu’avem un neogascon, hont possibla d’errors: quan avem ahar dab un que enonciatiu, quan dab un que relatiu? Ne i a pas qu’un sol punt, sus tota la mapa de l’ALG concernida, qui balhe aqueth que relatiu. Pertot aulhors, qu’ei qui en tots los cas (lo vesin qui’m coneish, lo vesin qui coneishi) o que en tots los cas (lo vesin que me coneish, lo vesin que coneishi). Com aulhors en Occitania, lo gascon ne hè pas la diferéncia qui hè lo francés, enter los pronoms relatius “qui” e “que”. La causida difusada per mantua publicacion qu’ei absurda e contrària a l’engèni de la lenga nosta. Mes bessè que l’an causida per’mor qu’ei la deu francés?

Ací n’ei pas ua question de purisme, qu’ei ua question, au contrari, de manca de puretat, de creacion arbitrària d’un neogascon artificiau.

Per aquò, en generau que son los medishs qui practican los dus. Imaginatz lo resultat!

Se hornitz ad aquò la causida de l’ortografia que (en plaça de qué causit iniciaument) com pronom interrogatiu, que’n resulta que lo mot que en gascon e pòt estar, segon los cas, un enonciatiu, ua conjoncion de subordinacion, un pronom relatiu o un pronom interrogatiu. Quate mots distints, ua sola ortografia! Qu’ei enqüèra absurde.

En lengadocian, que fonciona : Me diràs que ne cal far. (Ramon Chatbèrt, in Questions de lenga). Mes en gascon, non. E comprenetz plan las frasas qui segueishen, tiradas de Simin Palay, Miquèu de Camelat, Yan Palay e las Fablas causidas? N’an pas ambiguïtat?

Non sèi pas que’m retieng de’u copar la figura !

Non sèi que’m puja en la ganurra.

…tà véder que hasè l’òmi despuish mieidia.

Iva auta tropa qui ved que l’aso pòrta en cropa, / que n’a pitat

Non, vertat? Mes s’ortografiam qué lo pronom interrogatiu, lo sens que n’ei clar:
Non sèi pas qué’m retieng de’u copar la figura!

Non sèi qué’m puja en la ganurra.

… tà véder qué hasè l’òmi despuish mieidia.

Iva auta tropa qui ved qué l’aso pòrta en cropa, / que n’a pitat

Com ac ditz Aitor Carrera, qui a causit qué entà l’aranés : « Donc, qué interrogatiu s’escriu tostemp damb accent grafic. Aquerò que permet de diferenciar, per exemple, qué penses? (a on se demane se qué se pense) de que penses? (a on se demane se se pense o pas). » (Gramatica aranesa, p. 158)

Un aute punt qui’s pòt senhalar (que n’i auré un sarròt!), qu’ei lo d’un torn com tant qui volhas. Un dia, que credoi aver ua allucinacion quan constatèi qu’en un tèxte men, que l’avèn corregit en tant com volhas! Lo corrector, praube coneishedor deu gascon e gran lingüista autoproclamat, n’èra pas capable de compréner qu’ací ne s’agiva pas de comparèr, mes d’intensitat. Aqueth cas (ua excepcion a la règla qui exigeish com après tant) qu’ei totun senhalat per Boset dens la soa Syntaxe:
Pren-te’n (au)tant com volhas.
Que pòdes parlar tant qui (que) volhas, ne cambiarèi pas d’idea.



Entà criticas com aquestas, que renvii lo/as lector(a)s d’aqueste blòg a la seria d’articles L’occitan qu’ei malaut, qui publicavi suu webjornau A Vòste quan foncionava enqüèra normaument.

Mes un dia, que’n calerà har un libe, parièr com lo d’Eric Fraj (qui vau subertot entau lengadocian), qui denóncie ua forma de gascon escriut actuau complètament desconnectada de la realitat de la lenga enqüèra parlada e de la lenga qui s’escrivó dinc a las annadas 1990, e s’escriu enqüèra; au mens quauques uns qu’essajam, en sabent que seram tostemps los escolans de Palay, de Lapassada e de l’immense Camelat. Mes au mens que n’èm conscients e non denonciam pas los lors “francismes” (òh, lo lèd mot!) universaument acceptats au lor temps.

Domergue Sumien ne s'amuisha pas guaire exigent per çò qui ei de la qualitat de l'occitan.

La pròva que n'ei quan escriu que las gramaticas actuaus e son satisfasentas. Satisfasentas, quan i a causas que non son que sus l'Essai de syntaxe des parlers provençaux modernes, e que lo dit Essai n'abòrda pas tots los punts de sintaxi? En especiau, qu'ei hèra lacunar suus parlars deu Nòrd de l'Occitania. Aqueth libe qu'ei de 1913 e que'u cau crompar aus boquinistas o suus sites de vielhs libes.

A prepaus deu Nòrd, la sola gramatica qui èi podut consultar, e crompar, qu'ei la Grammaire limousine de Michel Tintou: 110 paginas! Qu'ei plan qu'aqueth libe existesca, que me'n soi servit e que me'n serveishi enqüèra. Mes qui poderé pensar qu'un libe de 100 paginas e hè lo torn de tota la gramatica lemosina?

De mei, aquera Grammaire limousine qu'ei de 1982 (la tresau edicion, la qui èi), ne sèi pas se n'i a avut d'autas edicions despuish, mes ne deu pas estar de bon trobar.

Qu'existeish ua auta gramatica lemosina, la de Chabaneau, qu'ei de 1876.

Mes lhèu Sumien e vòu díser qu'ad eth que l'an sufit entà bastir lo son occitan estandard pluricentric. S'ei lo cas, qu'avem donc dab aqueth estandard ua forma d'occitan qui ne pren pas en compte tots los fenomèns sintactics existents. E aquò qu'explicaré, per exemple, perqué ne sap pas emplegar l'enonciatiu be quan escriu lo gascon: que s'apren tot simplament au fèit que i a punts, sus l'emplec d'aqueth enonciatiu, qui nada gramatica n'explica.

Ua causa en tot cas que sembla segura, qu'ei que Domergue Sumien n'ei pas tà díser conscient d'aqueths enjòcs. Espiatz ací devath, dens lo son article deu 4 de mai d'augan titolat Mossur*, oei*, nani*, sioplèt*: signes de subordinacion lo passatge on explica que, segon eth,

"Certaneis occitanistas pauc seriós e pauc exigents, dins leis ans 70 e 80, contestèron la nòrma e assagèron de legitimar lei francismes. Editèron d’adesius provocaires [sic] ont escriguèron Nucleari? Que nani!* e En occitan sioplèt*. En occitan digne aurián degut escriure Nuclear? Que non! e En occitan se vos plai.

 L’occitanisme a retrobat de vigor a partir deis ans 90 mai lei degalhs de l’antinormisme an pas desparegut. Uei, pron d’occitanistas coneisson pas aquestei problèmas e sabon pas coma se pòdon exprimir en occitan corrècte e restaurat."

https://www.flickr.com/photos/131234348@N03/19051760331/in/dateposted-public/

E adara, legetz çò qui escriu un lingüista catalan, Pau Vidal, au son darrèr libe El bilingüisme mata (Pòrtic, 2015):

"Cada vegada que sento algú, i passa continuament, que pretén demostrar el vigor del català “perqué abans tothom deia bussón i ara diem bústia“ m'agradaria brandar-li la llista de tots els castellanismes sintàctics que etziba [quauquarren com: qui'ns hè suportar] perfectament inconscient de la degradació del seu idiolecte".

E comparatz lo díser de Sumien dab lo de Pau Vidal. Qu'ei interessant. De l'un costat, un lingüista qui considèra l'ensemble deus problèmas deu catalan de uei, de l'aute un shauchinèr qui hè tot un combat per francimes de quauques sègles.

Çò qui ditz Pau Vidal a prepaus d'aqueths catalans qui ne veden pas la castelhanizacion sintacticas deu catalan, mes sonque la lexicau, qui disen que lo vocabulari e s'ei purificat tot en cometent castelhanismes sintactics, e vau tà Sumien? Digam que pòt valer sustot entaus qui seguescan lo son occitan estandard pluricentric (mes peu moment non son guaires).

Mes totun, en ua cèrta mesura, que vau tanben tà Sumien medish. La soa sintaxi a bèths còps qu'ei estranha. Dehens, que i a francismes. Un dia o aute que'n tornarèi parlar.

Uei suu son article de Jornalet, Domergue Sumien qu'a ua afirmacion peremptòria e totun faussa: "(...) toponims compausats mens ancians ont los adjectius naute bas indican de manièra pus explicita una partida nauta o bassa d’un ensemble pus vast. En general son de formas escrichas de faiçon destacada, amb un article definit. La tradicion occitana vòl qu’aqueles toponims tengan sempre, tostemps e totjorn l’adjectiu abans lo nom."

Observatz quin s'entorteliga: "Aquel usatge es confirmat dins lo grand diccionari occitan de Frederic Mistral, lo Tresaur dau Felibritge [lou Tresor dóu Felibrige]"Confirmat ? Mei que probable, que l'i aurà trobat, e tanben dens l'Essai de syntaxe de Ronjat, qui ne cita pas. Ne poish pas créder qu'aja volut díser que Mistral e confirma a Sumien.

E los sons exemples ? Lo dab Provença (pres a Ronjat), los de departaments (on cadun e pòt torrinar çò qui volha) e exemples sons dab Silèsia*. N'ei pas "seriós", tad ac díser dab lo mot qui l'agrada tant de s'aplicar.

Enter los problèmas de Domergue Sumien, que i son

- lo de créder que lo TdF ei l'alfa e l'omèga de tot, e que se quauquarren ne s'i tròba pas, qu'ei faus. Que i tornarèi en d'autes articles;

- lo de créder que s'i posca afirmar shens imprudéncia qu'ua règla de gramatica e s'aplica "sempre, tostemps e totjorn" dens tot l'espaci occitan.

Dus exemples en Gasconha, prumèr lo de "Bigòrra baisha" emplegat dens lo títol d'un article per Camelat dens lo n° de març de 1934 deus <Reclams de Biarn e Gascougne>. Vejatz ací: https://www.flickr.com/photos/131234348@N03/18650510668/in/dateposted-public/

Dab aquò, Camelat qu'emplega tanben "Baisha Bigòrra" dens lo tèxte, mes, d'auta part, près de la Bigòrra baisha, qu'ac sabem, que i ei l'Arribèra baisha (en francés: Rivière-Basse)...

Lo pecat de  Domergue Sumien qu'ei de mancar de sens de la nuança, ací com aulhors.

Un tèxte tà díser que tau o tau persona ei ipocrita, o avuglat en la soa credéncia, n’a pas, en si, gran interès. Excusatz-me donc peu darrèr article d’aqueste blòg. La sola justificacion vertadèr qui posca aver, qu’ei de perméter a l’autor de s’esloishar. Que reivindiqui tanben lo dret de’m servir, a bèths còps, deu men blòg com esloishader (en francés : défouloir). Pro que me n’èi vist dab aqueth par de personas, quan, suus comentaris de Jornalet, las lors intervencions sus un ton definitiu e m’empachèn de desvolopar un aute punt de vista lingüistic que lo de Sumien.

Mes arrés ne vòu léger un esloishader. Donc, com ne voi pas pèrder los mens lectors, que’us vau prepausar d’ara enlà ua seria d’articles d’argumentats qui desvele çò qui Sumien ne ditz pas dens los sons articles de Jornalet. Çò qui n’ei pas admissible dens lo son discors.

Sumien n’a pas hèra d’impacte dens l’occitanisme, mes los qui’u legen, e qui n’i coneishen pas gran causa a la lingüistica, que poderén estar enganats peu son discors. Que crei donc important de’u desvelar, e de desvelar, tanben, quin utiliza la soa qualitat de lingüista tà presentar com vertats causidas soas qui n’an pas la mendre basa scientifica. Qu’ei a bèths còps pseudosciéncia, com de que n’i a, aulhors, ac marmusan shens ac díser enqüèra a votz hauta, mes qu’ei sustot utilizacion abusiva de la sciéncia. E aquò qu’ac cau díser, e que cau lo monde qu’ac sàpian.

Ad aquestes torns, donc.

Uei sus Jornalet, un còp de mei Domergue Sumien que'ns parla deu francisme mossur e de quauques autes: http://opinion.jornalet.com/lenga/blog/1387/mossur-oei-nani-sioplet-signes-de-subordinacion

Tad eth que son signes de subordinacion. Que cau saber que quan parla de subordinacion, Sumien que's refereish tanben a la subordinacion lingüistica, un concèpte de la sociolingüistica, dens l'encastre de la teoria deu conflicte lingüistic.

E totun, n'ei pas tan simple. Se hèras e preferim sauvar aqueths mots, continuar de'us emplegar, n'ei pas per'mor que ns'agrade la subordinacion lingüistica. Non. Qu'ei per'mor que'us entenom dens la nosta enfança e adolescéncia, per'mor que hèn partida deus mots -sovent, deus pòcs mots- qui avem eretat de l'occitan familiar, de la practica familiara de l'occitan a partir de la quau e comencèm a apréner sistematicament la lenga e a voler bate'ns entà qu'aja un aviéner. N'ei pas per'mor que ns'agrade que l'occitan e sia ad vitam aeternam subordinat au francés, non. N'ei pas tanpòc per'mor que serem, com ac pretend, "pauc seriós". Aqueras interpretacions que son barlòcas en plen.

Aquò, que sembla que lo sociolingüista Domergue Sumien n'ac comprenga pasE la soa caça aus francismes ne l'empacha pas d'escríver "D’autrei francismes se son incrustats en occitan.", e, sovent, d'escríver un occitan calc. La palha e lo piterau ?

Que’s pareish que i a sus Facebook un grop de “defensa” de la èrra apicau (qui apèran mei mei correntament “rotlada”). Non i a guaire, Domergue Sumien, lo lingüista conegut, que publiquè un article suu Jornalet, titolat Defendam las diferentas “r” de l’occitan. Atau que hèn, dauvuns, de la prononciacion de l’“èrra” un emblèma de l’occitan, e que soi d’acòrd entà reconéisher qu’ua èrra prononciada a la francesa ei un suplici entà las aurelhas. Mes n’ei pas lo sol, e non pensi pas que’s calha centrar suu sol problèma de la èrra, lo de la e e de la è qu’ei tanben un grèu problèma a l’òra d’ara.

L’occitan qu’a dus fonèmas, e (escriut e com dens escòla o é com dens francés) e è (tostemps escriut è com dens lèd), tirat lo lemosin entà qui l’ubertura, com disen, de e, per estar variabla, n’ei pas “pertinenta”, donc non permet pas de distinguir dus fonèmas. La diferéncia enter e e è qu’ei la medisha, teoricament, qu’enter o e ò[1], e quan disem qu’avem dus “fonèmas”, aquò que vòu díser que la diferéncia enter e e è e sufeish a har la diferéncia enter era e èra. En francés e enqüèra mei en francitan, la prononciacion de l’ e (dab accent grèu, accent agut o circonflèx, o shens accent) que depend sustot de la soa plaça dens lo mot. Hèra de neolocutors, per ignorància o negligéncia, au lòc de prononciar e o è, l’un o l’aute, a la mòda occitana (com ac nòta sistematicament la grafia), que pronóncian l’un o l’aute a la mòda francesa, segon la plaça dens lo mot. E atau qu’entenem monde qui passan lo tèmps a parlar de cèbas e de pèras, qui’ns disen èths medishs qu’èra èra aquiu, pèr darrer, o qui mian los mainatges tà l’èscòla : ua vertadèra cacofonia entà las aurelhas. Francament, ua orror. piri que l’èrra francesa tà qui e’s da la penad’escotar de plan. Mes quin sens e pòt aver, alavetz, d’escríver, quan s’escad, un accent grèu sus la letra e ?

Avisatz-ve plan, l’influéncia deu francés ací qu’ei piri que dens lo lexic, per’mor que lo lexic qu’ei çò de mei bon desfrancizar (a condicion, solide, de non pas anar-se’n tà excès ridicules mes de mau devèrser com los de Per Noste qui refusan dinc aus mots qui poderén estar francismes !). La fonetica, sustot en un punt qui n’ei pas percebut de l’audida autan clarament com la “r”, n’ei pas autant aisida a corregir e a s’autocorregir : ne calculam pas los sons e la lor articulacion abans de’us prononciar ! Comencem per ns’escotar a parlar, puish cambiem çò qui non va pas. L’occitan que s’ac amerita.

Cf. lo men article "etimologia de entà", de genèr de 2011.

Ronjat, dens lo son "essai de syntaxe des parlers provençaux modernes", que confirma la mia ipotèsi: ""Ta" sort de "enta" (...) Enta sort (par différenciation consonantique comme dans crampo < crambo < cambro > cam(e)ra) de *enda > inde de ad, pour inde ad, qu'on trouve dans les indications de distance des itinéraires: du sens de "de là à" on passe à ceux de "vers, pour (aller à)"etc... Ind(e) ad serait devenu "ena", comme vendente > "benent"; indead serait devenu *egna, comme dans ver(e)cundia > "bergougne"". (p. 167)

Çò qu'explica Ronjat qu'ei d'autan mei juste que com ac hasè remarcar Joan Peiroton (dens lo son comentari a l'article de genèr de 2011), "endà" ei la forma deu Vic Vilh, "ende" (> inde de) la deu baish Armanhac et "enà" la deu Coserans !

Dens los Pirenèus-Atlantics, 28 000 panèus de senhalizacion que son cambiaders: qu'ei la conclusion d'ua enquèsta miada peu Conselh Generau, segon que ns'assabenta la République des Pyrénéesde ger.

Que i deu aver mantun panèu direccionau entermiei aqueths 28 000 panèus. Que cau esperar qu'ad aqueste parat, los servicis deu departament e preneràn totun en compte, entà la part bearnesa, lo bilingüisme suus panèus. Las associacions que'u demandan despuish annadas e segon l'enquèsta sociolngüistica miada peu compte deu Conselh Regionau, la majoritat de la poblacion que i ei favorabla.

L'operacion de cambiament deus panèus que durarà dinc a 2014.

Los prumèrs panèus bilingües que son estats pausats... mes a quauques detzenats de mètres deus panèus de la fòto de l'article precedent, que i a ua pintrada qui demora d'actualitat ! (véder fòto)